1Βασικοί όροι

Οι ορισμοί αυτού του κεφαλαίου ζητούνται συχνά αυτούσιοι. Μάθε τους σε ομάδες: αντιγόνο, αντιγονικός καθοριστής και αντίσωμα, κλώνος, υβρίδωμα και μονοκλωνικά αντισώματα, ex vivo και in vivo γονιδιακή θεραπεία.

cDNA βιβλιοθήκη

Το σύνολο των βακτηριακών κλώνων που περιέχουν αντίγραφα (cDNA) των ώριμων mRNA ενός συγκεκριμένου τύπου κυττάρων. Περιέχει μόνο τα γονίδια που εκφράζονται στα κύτταρα αυτά (Κεφάλαιο 4).

Ex vivo γονιδιακή θεραπεία

Ο τύπος της γονιδιακής θεραπείας κατά τον οποίο κύτταρα του ασθενούς τροποποιούνται γενετικά έξω από τον οργανισμό και στη συνέχεια εισάγονται πάλι σε αυτόν.

In vivo γονιδιακή θεραπεία

Ο τύπος της γονιδιακής θεραπείας κατά τον οποίο τα κύτταρα του ασθενούς τροποποιούνται γενετικά μέσα στον οργανισμό του, με τη βοήθεια μορίων-φορέων στα οποία ενσωματώνονται τα φυσιολογικά αλληλόμορφα γονίδια.

Αδενοϊοί

Ιοί-φορείς, μέσω των οποίων φυσιολογικά αλληλόμορφα γονίδια εισάγονται σε κύτταρα (π.χ. επιθηλιακά της αναπνευστικής οδού) που εμφανίζουν βλάβη, έχουν δηλαδή μεταλλαγμένο το αντίστοιχο γονίδιο.

Αντιγονικός καθοριστής

Το τμήμα του μικροβίου, ή γενικότερα του αντιγόνου, που αναγνωρίζεται από ένα αντίσωμα.

Αντιγόνο

Κάθε ξένη ουσία, π.χ. ένα μικρόβιο ή τμήμα του, που προκαλεί στον οργανισμό την παραγωγή αντισωμάτων.

Αντίσωμα

Πρωτεΐνη που παράγεται από τα Β λεμφοκύτταρα και αναγνωρίζει ειδικά έναν αντιγονικό καθοριστή.

Απαμινάση της αδενοσίνης (ADA)

Ένζυμο του οποίου η έλλειψη προκαλεί σοβαρή ανεπάρκεια του ανοσοποιητικού συστήματος. Η ανεπάρκεια ADA ήταν η πρώτη ασθένεια στην οποία εφαρμόστηκε γονιδιακή θεραπεία.

Β λεμφοκύτταρα

Κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος που παράγουν αντισώματα. Κάθε Β λεμφοκύτταρο, και ο κλώνος που προέρχεται από αυτό, παράγει ένα μόνο είδος αντισώματος.

Γονιδιακή θεραπεία

Η «διόρθωση» μιας γενετικής βλάβης με την εισαγωγή φυσιολογικών αλληλομόρφων του μεταλλαγμένου γονιδίου σε κύτταρα του ασθενούς.

Διαβήτης

Ασθένεια που οφείλεται σε έλλειψη ή μείωση της ινσουλίνης. Χαρακτηρίζεται από αυξημένη συγκέντρωση γλυκόζης στο αίμα.

Ινσουλίνη

Ορμόνη που αποτελείται από 51 αμινοξέα (δύο μικρά πεπτίδια) και παράγεται από ειδικά κύτταρα του παγκρέατος. Ρυθμίζει τον μεταβολισμό των υδατανθράκων και ειδικότερα το ποσοστό της γλυκόζης στο αίμα.

Ιντερφερόνες

Αντιιικές πρωτεΐνες που παράγονται σε μικρές ποσότητες από κύτταρα που έχουν μολυνθεί από ιό. Προκαλούν στα γειτονικά υγιή κύτταρα την παραγωγή άλλων πρωτεϊνών, οι οποίες εμποδίζουν τον πολλαπλασιασμό των ιών.

Ιός-φορέας

Ιός που έχει γίνει αβλαβής και χρησιμοποιείται για να μεταφέρει το φυσιολογικό γονίδιο στα κύτταρα του ασθενούς.

Κλώνος

Ο πληθυσμός όμοιων μορίων, κυττάρων ή οργανισμών που προέρχονται από επαναλαμβανόμενες διαιρέσεις ενός μόνο αρχικού κυττάρου ή οργανισμού.

Κυστική ίνωση

Γενετική ασθένεια που κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο. Τα επιθηλιακά κύτταρα των πνευμόνων δεν παράγουν μια λειτουργική πρωτεΐνη. Σε αυτήν εφαρμόστηκε in vivo γονιδιακή θεραπεία.

Μονοκλωνικά αντισώματα

Αντισώματα που παράγονται από έναν κλώνο Β λεμφοκυττάρων και παρουσιάζουν εξειδίκευση για έναν αντιγονικό καθοριστή.

Προϊνσουλίνη

Το πρόδρομο μόριο της ινσουλίνης, που κωδικοποιείται από το γονίδιο της ινσουλίνης. Μετατρέπεται σε ινσουλίνη όταν ένα ένζυμο αφαιρέσει ένα ενδιάμεσο πεπτίδιο.

Υβρίδωμα

Υβριδικό κύτταρο που παράγεται από τη σύντηξη ενός καρκινικού κυττάρου με ένα Β λεμφοκύτταρο. Πολλαπλασιάζεται ανεξέλεγκτα, όπως το καρκινικό κύτταρο, και παράγει μονοκλωνικά αντισώματα, όπως το λεμφοκύτταρο.

Φαρμακευτικές πρωτεΐνες

Οι πρωτεΐνες που χρησιμοποιούνται ως φάρμακα. Αρκετές από αυτές, όπως η ινσουλίνη, οι ιντερφερόνες και η αυξητική ορμόνη, παράγονται από γενετικά τροποποιημένα βακτήρια.

Δεν βρέθηκε όρος.

2Η Βιοτεχνολογία στην Ιατρική

Η Βιοτεχνολογία, με την τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA και τις καλλιέργειες κυττάρων, έδωσε στην Ιατρική νέα μέσα για τη διάγνωση, την πρόληψη και τη θεραπεία ασθενειών.

• Φαρμακευτικές πρωτεΐνεςινσουλίνη, ιντερφερόνες, αυξητική ορμόνη. Παράγονται από γενετικά τροποποιημένα βακτήρια
• Μονοκλωνικά αντισώματαπαράγονται από υβριδώματα. Χρησιμεύουν στη διάγνωση, στη θεραπεία και στις μεταμοσχεύσεις
• Γονιδιακή θεραπείαεισαγωγή φυσιολογικών αλληλομόρφων σε κύτταρα του ασθενούς

1. 1975

   Υβριδώματα

   Οι Köhler και Milstein αναπτύσσουν την τεχνική παραγωγής μονοκλωνικών αντισωμάτων.

2. 1982

   Ανθρώπινη ινσουλίνη από βακτήρια

   Η πρώτη φαρμακευτική πρωτεΐνη που παράγεται με την τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA.

3. 1990

   Η πρώτη γονιδιακή θεραπεία

   Εφαρμόζεται σε ένα τετράχρονο κορίτσι με ανεπάρκεια του ενζύμου ADA.

3Ινσουλίνη

Η ινσουλίνη είναι ορμόνη που παράγεται από ειδικά κύτταρα του παγκρέατος. Ρυθμίζει τον μεταβολισμό των υδατανθράκων και ειδικότερα το ποσοστό της γλυκόζης στο αίμα. Όταν λείπει ή είναι μειωμένη, εμφανίζεται ο διαβήτης.

Από τα ζώα στα βακτήρια

Παλαιότερα οι διαβητικοί έπαιρναν ινσουλίνη που είχε απομονωθεί από πάγκρεας χοίρων και βοοειδών. Η μέθοδος είχε δύο μειονεκτήματα:

• Κόστοςη απομόνωση και ο καθαρισμός της ήταν δαπανηρή και πολύπλοκη διαδικασία
• Αλλεργικές αντιδράσειςη ινσουλίνη των ζώων έχει μικρές διαφορές στη σύσταση των αμινοξέων της από την ανθρώπινη

Σήμερα η ανθρώπινη ινσουλίνη παράγεται από βακτήρια, σε μεγάλες ποσότητες και με σύσταση ίδια με εκείνη που φτιάχνει ο οργανισμός.

Η δομή της

Η ινσουλίνη αποτελείται από 51 αμινοξέα, σε δύο μικρά πεπτίδια: το Α, με 21 αμινοξέα, και το Β, με 30. Τα δύο πεπτίδια συγκρατούνται μεταξύ τους με δισουλφιδικούς δεσμούς. Το γονίδιο της ινσουλίνης δεν παράγει κατευθείαν τα δύο πεπτίδια. Παράγει ένα πρόδρομο μόριο, την προϊνσουλίνη, από την οποία αφαιρείται ένα ενδιάμεσο πεπτίδιο.

Στάδια παραγωγής ανθρώπινης ινσουλίνης

1. Από κύτταρα του ανθρώπινου παγκρέατος απομονώνεται το ολικό ώριμο mRNA.
2. Με καλούπι το mRNA κατασκευάζονται δίκλωνα μόρια DNA (μέθοδος cDNA βιβλιοθήκης) και ενσωματώνονται σε πλασμίδια (τεχνολογία ανασυνδυασμένου DNA).
3. Με τα ανασυνδυασμένα πλασμίδια μετασχηματίζονται βακτήρια, που πολλαπλασιάζονται σε υγρό θρεπτικό υλικό, παρουσία αντιβιοτικού.
4. Δημιουργούνται κλώνοι βακτηρίων, που όλοι μαζί αποτελούν μια cDNA βιβλιοθήκη κυττάρων παγκρέατος.
5. Επιλέγονται τα βακτήρια που περιέχουν το γονίδιο το οποίο κωδικοποιεί το πρόδρομο μόριο της ινσουλίνης, με ιχνηθετημένους ανιχνευτές.
6. Τα βακτήρια αυτά αναπτύσσονται σε βιοαντιδραστήρα και παράγουν προϊνσουλίνη (ζύμωση).
7. Με διήθηση ή φυγοκέντρηση χωρίζονται τα υγρά από τα στερεά συστατικά και με κατάλληλη μέθοδο παραλαμβάνεται η προϊνσουλίνη.
8. Με κατάλληλο ένζυμο αφαιρείται το ενδιάμεσο πεπτίδιο και η προϊνσουλίνη μετατρέπεται σε λειτουργική ινσουλίνη.

Γιατί γίνεται έτσι κάθε στάδιο

Γιατί mRNA από το πάγκρεας;

Το γονίδιο της ινσουλίνης υπάρχει σε όλα τα κύτταρα, αλλά εκφράζεται μόνο σε ειδικά κύτταρα του παγκρέατος. Μόνο εκεί υπάρχει το mRNA του.

Γιατί cDNA και όχι το ίδιο το γονίδιο;

Το γονίδιο περιέχει εσώνια και τα βακτήρια δεν διαθέτουν μηχανισμό ωρίμανσης του mRNA. Το cDNA προέρχεται από ώριμο mRNA, άρα δεν έχει εσώνια.

Γιατί αντιβιοτικό στο θρεπτικό υλικό;

Το πλασμίδιο φέρει γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό. Έτσι επιβιώνουν μόνο τα βακτήρια που μετασχηματίστηκαν.

Γιατί ανιχνευτής;

Η βιβλιοθήκη περιέχει cDNA από όλα τα γονίδια που εκφράζονται στο πάγκρεας. Ο ανιχνευτής εντοπίζει τον κλώνο με το γονίδιο της προϊνσουλίνης.

Γιατί χρειάζεται το ένζυμο στο τέλος;

Το βακτήριο παράγει προϊνσουλίνη και δεν τη μετατρέπει σε ινσουλίνη. Η αφαίρεση του ενδιάμεσου πεπτιδίου γίνεται μετά την παραλαβή της.

4Ιντερφερόνες και άλλες φαρμακευτικές πρωτεΐνες

Οι ιντερφερόνες είναι αντιιικές πρωτεΐνες. Παράγονται από κύτταρα που έχουν μολυνθεί από ιό και προστατεύουν τα γειτονικά υγιή κύτταρα.

Γιατί παράγονται από βακτήρια

Ο οργανισμός παράγει ιντερφερόνες σε πολύ μικρές ποσότητες, που δεν αρκούν για να χρησιμοποιηθούν ως φάρμακο. Με την τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA τα γονίδιά τους κλωνοποιήθηκαν σε βακτήρια και σήμερα παράγονται σε μεγάλες ποσότητες.

• Αντιιική δράσηεμποδίζουν τον πολλαπλασιασμό των ιών
• Αντικαρκινική δράσηορισμένες χρησιμοποιούνται και ως αντικαρκινικοί παράγοντες

5Μονοκλωνικά αντισώματα

Όταν ένα αντιγόνο, π.χ. ένα μικρόβιο, μπει στον οργανισμό, τα Β λεμφοκύτταρα παράγουν αντισώματα εναντίον του. Κάθε αντίσωμα αναγνωρίζει ένα μικρό τμήμα του αντιγόνου, τον αντιγονικό καθοριστή. Ένα αντιγόνο έχει συνήθως πολλούς αντιγονικούς καθοριστές, οπότε ο οργανισμός παράγει εναντίον του πολλά διαφορετικά αντισώματα.

Κάθε Β λεμφοκύτταρο παράγει ένα μόνο είδος αντισώματος. Τα αντισώματα που παράγει ένας κλώνος Β λεμφοκυττάρων είναι επομένως όλα ίδια, αναγνωρίζουν τον ίδιο αντιγονικό καθοριστή και ονομάζονται μονοκλωνικά.

Το πρόβλημα και η λύση

• Το πρόβληματα Β λεμφοκύτταρα δεν επιβιώνουν για πολύ έξω από τον οργανισμό και δεν μπορούν να διατηρηθούν σε κυτταροκαλλιέργειες
• Η λύσηη σύντηξή τους με καρκινικά κύτταρα. Το υβρίδωμα που προκύπτει πολλαπλασιάζεται συνεχώς και παράγει το αντίσωμα

Στάδια παραγωγής μονοκλωνικών αντισωμάτων

1. Ένα επιλεγμένο αντιγόνο χορηγείται με ένεση σε ποντίκι και προκαλεί ανοσολογική αντίδραση.
2. Ύστερα από περίπου δύο εβδομάδες αφαιρείται ο σπλήνας του ποντικού και απομονώνονται τα Β λεμφοκύτταρα.
3. Τα Β λεμφοκύτταρα συντήκονται με καρκινικά κύτταρα και σχηματίζονται υβριδώματα.
4. Επιλέγεται το υβρίδωμα που παράγει το αντίσωμα για τον επιθυμητό αντιγονικό καθοριστή.
5. Το υβρίδωμα καλλιεργείται και ο κλώνος του παράγει μεγάλες ποσότητες του μονοκλωνικού αντισώματος.

Τα υβριδώματα μπορούν να φυλάσσονται για μεγάλα χρονικά διαστήματα στην κατάψυξη, στους −80 °C, και να παράγουν το αντίσωμα όποτε χρειαστεί.

Εφαρμογές

6Γονιδιακή θεραπεία

Η γονιδιακή θεραπεία έχει στόχο να «διορθώσει» τη γενετική βλάβη, εισάγοντας φυσιολογικά αλληλόμορφα του μεταλλαγμένου γονιδίου σε κύτταρα του ασθενούς. Στηρίζεται στην τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA.

Τι χρειάζεται για να εφαρμοστεί

• Κλωνοποιημένο γονίδιοπρέπει να έχει απομονωθεί το γονίδιο που ευθύνεται για την ασθένεια
• Γνωστός ιστός-στόχοςπρέπει να είναι γνωστά τα κύτταρα στα οποία εκφράζεται το γονίδιο και εμφανίζεται η βλάβη
• Κατάλληλος φορέαςένας ιός που έχει γίνει αβλαβής μεταφέρει το φυσιολογικό γονίδιο μέσα στα κύτταρα

Ex vivo: η ανεπάρκεια του ενζύμου ADA

Η έλλειψη του ενζύμου απαμινάση της αδενοσίνης (ADA) προκαλεί σοβαρή ανεπάρκεια του ανοσοποιητικού συστήματος. Οφείλεται σε υπολειπόμενο αυτοσωμικό γονίδιο. Ήταν η πρώτη ασθένεια στην οποία δοκιμάστηκε γονιδιακή θεραπεία, το 1990.

1. Λεμφοκύτταρα του ασθενούς παραλαμβάνονται και πολλαπλασιάζονται σε καλλιέργεια.
2. Το φυσιολογικό γονίδιο της ADA πολλαπλασιάζεται με PCR και ενσωματώνεται σε έναν αβλαβή ιό, με τεχνικές ανασυνδυασμένου DNA.
3. Ο ιός μολύνει τα λεμφοκύτταρα της καλλιέργειας και τους μεταφέρει το φυσιολογικό γονίδιο.
4. Τα γενετικά τροποποιημένα λεμφοκύτταρα εισάγονται στον ασθενή με ενδοφλέβια ένεση και παράγουν το ένζυμο ADA.

Η θεραπεία αυτή δεν είναι μόνιμη. Τα τροποποιημένα λεμφοκύτταρα δεν ζουν για πάντα, οπότε χρειάζονται τακτικές επαναλήψεις.

In vivo: η κυστική ίνωση

Στην κυστική ίνωση τα επιθηλιακά κύτταρα των πνευμόνων δεν παράγουν μια λειτουργική πρωτεΐνη. Τα κύτταρα αυτά δεν μπορούν να αφαιρεθούν και να ξαναμπούν στον οργανισμό, γι’ αυτό η τροποποίηση γίνεται επί τόπου.

1. Το φυσιολογικό γονίδιο πολλαπλασιάζεται με PCR και ενσωματώνεται σε έναν αβλαβή αδενοϊό.
2. Ο αδενοϊός εισάγεται στον οργανισμό με βρογχοσκόπιο ή με ψεκασμό.
3. Ο αδενοϊός μολύνει τα επιθηλιακά κύτταρα των πνευμόνων και τους μεταφέρει το φυσιολογικό γονίδιο.

7Συγκρίσεις

Συχνά λάθη

Το βακτήριο δεν παράγει έτοιμη ινσουλίνη

Παράγει προϊνσουλίνη. Η μετατροπή σε ινσουλίνη γίνεται μετά, με ένζυμο.

Οι ιντερφερόνες δεν παράγονται από τα υγιή κύτταρα

Παράγονται από τα μολυσμένα κύτταρα και δρουν στα γειτονικά υγιή.

Μονοκλωνικό δεν σημαίνει «ένα αντίσωμα»

Σημαίνει αντισώματα από έναν κλώνο, όλα ίδια, για έναν αντιγονικό καθοριστή.

Το υβρίδωμα δεν είναι βακτήριο

Είναι κύτταρο θηλαστικού. Τα μονοκλωνικά αντισώματα δεν παράγονται με ανασυνδυασμένο DNA σε βακτήρια.

Η γονιδιακή θεραπεία δεν αλλάζει το μεταλλαγμένο γονίδιο

Προσθέτει ένα φυσιολογικό αλληλόμορφο, και μόνο σε σωματικά κύτταρα.

Ex vivo και in vivo

Στην ex vivo ο ιός μολύνει τα κύτταρα στην καλλιέργεια. Στην in vivo ο ιός μπαίνει στον ίδιο τον οργανισμό.

8Αυτοέλεγχος

Δώδεκα γρήγορες ερωτήσεις. Πάτα μια απάντηση για να δεις αν είναι σωστή.

1. Η ινσουλίνη αποτελείται από:

   51 αμινοξέα σε ένα πεπτίδιο51 αμινοξέα σε δύο μικρά πεπτίδια21 αμινοξέα σε δύο μικρά πεπτίδιαδύο πεπτίδια των 51 αμινοξέων

   Τα δύο πεπτίδια, Α και Β, συγκρατούνται μεταξύ τους με δισουλφιδικούς δεσμούς.

2. Το γονίδιο της ινσουλίνης κωδικοποιεί αρχικά:

   δύο ξεχωριστά πεπτίδιατην προϊνσουλίνημια ιντερφερόνηένα ένζυμο

   Η προϊνσουλίνη γίνεται ινσουλίνη όταν ένα ένζυμο αφαιρέσει το ενδιάμεσο πεπτίδιο.

3. Για την παραγωγή ανθρώπινης ινσουλίνης το ολικό ώριμο mRNA απομονώνεται από κύτταρα:

   του ήπατοςτου σπλήνατου παγκρέατοςοποιουδήποτε ιστού

   Το γονίδιο της ινσουλίνης εκφράζεται μόνο σε ειδικά κύτταρα του παγκρέατος.

4. Η ινσουλίνη που παλαιότερα παραλαμβανόταν από πάγκρεας ζώων:

   ήταν ίδια με την ανθρώπινημπορούσε να προκαλέσει αλλεργικές αντιδράσειςδεν ρύθμιζε τη γλυκόζηπαραγόταν από βακτήρια

   Είχε μικρές διαφορές στη σύσταση των αμινοξέων της από την ανθρώπινη, και η απομόνωσή της ήταν δαπανηρή.

5. Οι ιντερφερόνες παράγονται από:

   κύτταρα που έχουν μολυνθεί από ιότα Β λεμφοκύτταραειδικά κύτταρα του παγκρέατοςτους ίδιους τους ιούς

   Προκαλούν στα γειτονικά υγιή κύτταρα την παραγωγή πρωτεϊνών που εμποδίζουν τον πολλαπλασιασμό των ιών.

6. Το υβρίδωμα προκύπτει από τη σύντηξη:

   δύο Β λεμφοκυττάρωνενός Β λεμφοκυττάρου με ένα καρκινικό κύτταροενός βακτηρίου με ένα Β λεμφοκύτταροενός ιού με ένα καρκινικό κύτταρο

   Συνδυάζει την παραγωγή αντισώματος με τον συνεχή πολλαπλασιασμό.

7. Ένα μονοκλωνικό αντίσωμα αναγνωρίζει:

   όλα τα αντιγόνα ενός μικροβίουέναν αντιγονικό καθοριστήοποιοδήποτε αντιγόνομόνο καρκινικά κύτταρα

   Παράγεται από έναν μόνο κλώνο Β λεμφοκυττάρων.

8. Το τεστ κύησης είναι εφαρμογή των μονοκλωνικών αντισωμάτων ως:

   θεραπευτικάανοσοδιαγνωστικάμέσα ελέγχου συμβατότητας οργάνωνφορείς γονιδίων

   Ανιχνεύουν ουσίες στα υγρά του σώματος. Στην ίδια κατηγορία ανήκει ο προσδιορισμός των ομάδων αίματος.

9. Στην ex vivo γονιδιακή θεραπεία της ανεπάρκειας ADA τροποποιούνται γενετικά:

   επιθηλιακά κύτταρα των πνευμόνωνλεμφοκύτταρα του ασθενούςγαμέτες του ασθενούςκύτταρα του παγκρέατος

   Τα λεμφοκύτταρα τροποποιούνται σε καλλιέργεια και επιστρέφουν στον ασθενή με ενδοφλέβια ένεση.

10. Στην in vivo γονιδιακή θεραπεία της κυστικής ίνωσης ο φορέας του φυσιολογικού γονιδίου είναι:

    ένα πλασμίδιοένας αδενοϊόςένα υβρίδωμαένα μονοκλωνικό αντίσωμα

    Ο αδενοϊός εισάγεται στα επιθηλιακά κύτταρα των πνευμόνων με βρογχοσκόπιο.

11. Η ex vivo γονιδιακή θεραπεία με λεμφοκύτταρα δεν είναι μόνιμη, επειδή:

    το φυσιολογικό γονίδιο καταστρέφεται αμέσωςτα τροποποιημένα λεμφοκύτταρα δεν ζουν για πάνταο ιός-φορέας είναι παθογόνοςτο γονίδιο δεν εκφράζεται

    Γι’ αυτό χρειάζονται τακτικές επαναλήψεις.

12. Οι αλλαγές που προκαλεί η γονιδιακή θεραπεία:

    κληρονομούνται στους απογόνουςαφορούν σωματικά κύτταρα και δεν κληρονομούνταιαντικαθιστούν το μεταλλαγμένο γονίδιογίνονται στους γαμέτες

    Το μεταλλαγμένο γονίδιο παραμένει στο κύτταρο. Απλώς προστίθεται ένα φυσιολογικό αλληλόμορφο.